आज की नज्म
आज की नज्म
ता. 24/4/16
- डॉ मनोज पाटील
मुकम्मल खुदी का सफ़र है मजहब हमारा,
ख़ुद से जो जुड़ जाए वही है किनारा।
रूह की गहराई में जो सच्चाई उतरे,
वही अस्ल में है इंसान का सहारा।
न फ़क़त रस्मों में, न लफ़्ज़ों के दायरे में,
मजहब नहीं कैद किसी एक घेरे में।
इंसानियत की शमअ जो दिल में जलती है,
वही रौशनी है, उसी से हर सवेरा।
वतन की ख़ुशबू से है सांसों का रिश्ता,
इसी मिट्टी में मिलता है जीने का किस्सा।
सरहद पे जो बहता है लहू बेनिशां सा,
वो कहता है, कुछ भी बडा नही है वतन सा।
दरख़्तों की छाँव में है,रहमत का पैग़ाम,
हवा की हर लहर में छुपा, खुदा का नाम।
नदियों की रवानी, ये कुदरत की अमानत,
इनकी हिफ़ाज़त में ही हम है सलामत।
ज़मीं रो न जाए,हमारी बेरुख़ी से,
फ़िज़ा मैली न हो,अपनी किसी ख़ुशी से।
चलो आज ये पहल करें दिल से हम,
हरियाली बचाएँ,अपनी समझदारी से।
मजहब से पहले ये धरती पुकारे,
वतन ही तो हर इक दुआ का सहारा रहे।
ख़ुदी को मुकम्मल, वतन को मुक़द्दस,
और कुदरत को भी हम दिल से बचाएँ।
डॉ. मनोज पाटील यांची ही कविता आध्यात्मिक शोध, राष्ट्रप्रेम आणि पर्यावरण संवर्धन यांचा एक सुंदर त्रिवेणी संगम आहे. 'आज की नज्म' या शीर्षकाखाली लिहिलेली ही रचना मानवी अस्तित्वाच्या खऱ्या कर्तव्याची जाणीव करून देते.
या कवितेचे रसग्रहण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल:
१. आशयसौंदर्य (Thematic Beauty)
कवितेची सुरुवात 'मजहब' (धर्म) या शब्दाच्या व्यापक व्याख्येने होते. कवीच्या मते, धर्म म्हणजे केवळ कर्मकांड किंवा ठराविक शब्द नव्हे, तर 'मुकम्मल खुदी का सफ़र' (स्वतःचा शोध घेण्याचा प्रवास) आहे. ज्या दिवशी माणूस स्वतःच्या आत्म्याशी जोडला जातो, त्या दिवशी त्याला जीवनाचा खरा किनारा मिळतो. ही कविता धर्माला संकुचित चौकटीतून बाहेर काढून त्याला माणुसकीच्या प्रकाशाशी जोडते.
२. राष्ट्रप्रेम आणि समर्पण
कवितेचा मध्यभाग राष्ट्रप्रेमाने भारलेला आहे. 'वतन की खुशबू' आणि 'मिट्टी' यांच्याशी असलेले नाते सांगताना कवी सीमेवर रक्त सांडणाऱ्या सैनिकाची आठवण करून देतात. "काहीही वतनापेक्षा मोठे नाही," हा संदेश अत्यंत प्रभावीपणे मांडला आहे. येथे धर्म आणि देश यांना एकमेकांचे पूरक मानले आहे.
३. पर्यावरण जाणीव (Ecological Consciousness)
कवीने निसर्गाला 'खुदाचा पैगाम' (ईश्वराचा संदेश) मानले आहे. झाडे, हवा आणि नद्या ही ईश्वराची अमानत असून त्यांचे रक्षण करणे हे आपले कर्तव्य असल्याचे ते सांगतात.
"ज़मीं रो न जाए, हमारी बेरुख़ी से"
ही ओळ मानवाच्या निसर्गाप्रती असलेल्या उदासीनतेवर नेमके बोट ठेवते. "हरियाली वाचवणे" हीच खरी समजदारी असल्याचे कवी आग्रहाने सांगतात.
४. भाषिक वैशिष्ट्ये आणि काव्यशिल्प
भाषा: कवितेची भाषा 'हिंदुस्तानी' (हिंदी-उर्दू मिश्रित) आहे, जी सर्वसामान्यांना सहज समजते आणि थेट काळजाला भिडते.
प्रतीके: कवीने 'शमअ' (दिवा), 'किनारा', 'दरख़्त' (झाड) आणि 'रवानी' (प्रवाह) यांसारख्या पारंपरिक शब्दांचा वापर करून आधुनिक प्रश्न मांडले आहेत.
रचना: सहा कडव्यांच्या या रचनेत एक लयबद्धता आहे. प्रत्येक कडव्यातून एक नवा विचार प्रवाही होतो आणि शेवटी "वतन, खुदी आणि कुदरत" (देश, स्वतःचा शोध आणि निसर्ग) यांच्या एकत्रित रक्षणाचा संदेश देऊन कविता पूर्णत्वास जाते.
५. संदेश (Message)
ही कविता केवळ वाचण्यासाठी नसून ती आचरणात आणण्यासाठी आहे. 'इंसानियत' (माणुसकी) हाच खरा धर्म, 'वतन' (देश) हीच प्रार्थना आणि 'कुदरत' (निसर्ग) हीच ईश्वराची देणगी आहे, असा त्रिसूत्री संदेश डॉ. मनोज पाटील यांनी या कवितेतून दिला आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर: ही नज्म मानवाला त्याच्या अंतर्मनाकडे वळायला लावते आणि सोबतच बाहेरच्या जगाप्रती (देश व निसर्ग) असलेल्या जबाबदारीची जाणीव करून देते.
शेर अर्ज है...
मुकम्मल खुदी को करना,खुद से ताल्लुक रखता मजहब है हमारा l
मजहब से पहले है वतन हमारा,मजहब से पहले हैं वतन हमारा ll
Comments
Post a Comment